De Verzekeringsstenen

rgens bij Glane, vlak boven Gronau, komt de Dinkel ons land binnen om het na ontelbare uitbundige meanders weer te verlaten bij Goudkamp. Een groot deel van het grensgebied van Twente is gevormd door de Dinkel of is er door beïnvloed. Hier en daar vormt dit bescheiden riviertje echter een bijna onneembare barrière bij ons veldonderzoek. Bijvoorbeeld tussen Aarnink (grenspaal 6) en Springbiel. De Dinkel stroomt daar rakelings langs de grens. De smalle strook Nederland tussen rivier en grens is maar via één (fiets)brug te bereiken. Ook van de Duitse kant kun je er niet makkelijk komen. De grens loopt dwars door drassige weilanden. Prikkeldraad, koeien en slootjes maken het moeilijk om het terrein goed te verkennen. Bij het bestuderen van oude en nieuwe kaarten blijkt dat zowel de grens als de Dinkel hun loop wel eens hebben gewijzigd. Tegenwoordig komen de Dinkel en de grens soms heel dicht bij elkaar maar ze raken elkaar niet. Het drietal ongenummerde stenen dat we er aantreffen, maken het geheel tamelijk verwarrend. Later ontdekken we nog een vierde ongenummerd exemplaar. De vier ongenummerde stenen staan niet op de grens, ze staan alle vier op Nederlands grondgebied.

1832

Op de kadastrale kaart van 1832 (afbeelding 1), de oudste en meest gedetailleerde kaart die ik tot mijn beschikking heb, kun je zien dat de rivier en de grens over een lengte van enkele tientallen meters samenvallen. Daar staan aan weerszijden op de oever de stenen 8 t/m 11. Deze situatie is ook beschreven in het grenstraktaat van Meppen uit 1824. Hierin staat dat “de Dinckel, ter lengte van zevenendertig ellen, zeven palmen of tien rijnlandse roeden (+/- 34 meter) gemeenschappelijk blijft en de dalweg of het midden derzelven aldaar de grensscheiding maakt”.

Omdat de Dinkel niet aldoor op dezelfde plaats bleef en vaak overstroomde zijn er in 1869 aan beide zijden op hoger gelegen grond ongemerkte stenen geplaatst, de zogenaamde verzekeringsstenen. Met behulp van deze stenen kon de grens toch bepaald worden doordat, als ze diagonaal met elkaar werden verbonden, de kruising van de diagonalen de grens aangaf. Dat is tenminste de theorie. Sommige bronnen beweren dat er al in de 17e eeuw markestenen stonden die ook gebruikt werden ter bepaling van de landsgrens. Even ten noorden van deze plek is de grens tussen de marken Losser en De Lutte, dus dat zou kunnen. Op de plek van steen 8 en 11 stonden in 1884 houten palen. Waren de stenen palen misschien omgevallen of weggespoeld?

1905

Op de topografische kaart van 1905 (afbeelding 2) staat nog steeds de rechthoek met de stenen 8 t/m 11. Alleen stroomt de Dinkel niet meer tussen de stenen door. De bedding is opgeschoven in oostelijke richting.
De ongenummerde verzekeringsstenen heb ik op geen enkele kaart kunnen ontdekken.

1956

Inmiddels is de grens tussen steen 7 en steen 12 wel flink veranderd. In 1949 is een deel van het Duitse grensgebied tussen grenspaal 5 en 12 door Nederland geannexeerd. Daar waren ongeveer 18 bewoners van het gebied bij betrokken. De nieuwe grens werd aangegeven met houten palen. In de Bosatlas uit 1956 valt de grens op deze plaats nog samen met de Dinkel (afbeelding 4). Dat kan kloppen. De in '49 vastgestelde wijzigingen werden pas in 1963 effectief. In 1963 is het grootste deel overigens weer teruggegeven aan Duitsland. Alleen de Dinkelweiden tussen steen 7 en 12 bleven Nederlands. Dit gebied is op afbeelding 3 paars gekleurd.

2004 (1905)

Met deze grenswijziging kwamen de oorspronkelijke stenen 8 t/m 11 te vervallen. Zijn de ongenummerde stenen de oorspronkelijke 8 t/m 11? Of zijn het de verzekeringsstenen? Ze staan op enige afstand links en rechts van de Dinkel. Twee staan vlak bij het vrij nieuwe Graafschapspad, een fietspad waarmee je via een bruggetje naar Duitsland kunt fietsen.
De andere twee die van een ander type zijn, staan in een houtwal, vlak bij de tegenwoordige grens.

Als ik de topografische kaart van 1905 op die van vandaag leg dan blijkt dat de twee stenen bij het Graafschapspad op ongeveer dezelfde plek staan als de voormalige stenen 9 en 10. Volgens mij zijn dit dus twee van de vier stenen waar de Dinkel tussendoor stroomde. Ze hebben een aparte vorm en zijn vrij grof bekapt. De andere twee stenen zouden dan verzekeringsstenen zijn. Deze zien er meer als traditionele grensstenen uit. Misschien hebben er nog twee van deze stenen gestaan aan de andere kant van de Dinkel en wie weet, misschien staan ze er nog steeds.

Aafke de Wijk


Bronnen:

www.dewoonomgeving.nl
De Groene Grens, 1992, Hendrickx en Derckx
International Boundary Study No. 31, April 6 1964, Germany-Netherlands Bureau of Intelligence and Research, USA
Schoolatlas der Gehele Aarde, 1956, Bos-Niermeyer
Topografische Atlas, 2004, ANWB
Grote Historische Atlas, Nieuwland
Oet Dorp.....En Marke, 2002-4, Historische Kring Losser
Monumenten van Losser, L.H.M. Olde Meierink