Steen in het Buurserzand

e plek waar de markesteen in het Buurserzand staat is een beetje vreemd en anders dan de omgeving. De plek ligt wat hoger en heeft iets rommeligs. Heeft er een huis gestaan? Is het een oude landweer? Als iets duidelijk is over de steen in het Buurserzand dan is het dat het allemaal niet erg duidelijk is. Toch is het wel een aardige geschiedenis.

Iedereen is het er over eens: de steen is in het Buurserzand terechtgekomen door toedoen van de Enschedese textielbaron Van Heek. Maar op de kadastrale kaart van 1832 staat op deze plek al een steen, zonder naam of nummer, alleen 'Steen'. De steen staat op de grens tussen de marken Buurse en Haaksbergen/Hones. De marke Buurse is in 1845 opgeheven.

Van Heek zou de Kattestaartpaal overgeplaatst hebben naar het Buurserzand. De Kattestaartpaal staat iets noordelijker. Op de kadastrale kaart uit 1832 is hij beschreven als: Driekanten stenen paal genoemd de Kattenstaarts Paal. Ook in stukken van gemeente Haaksbergen uit 1825 komt de beschrijving van de driekantige Kattestaartpaal voor. De paal staat op het punt waar de marken Buurse, Hones en Usselo bijeenkwamen. Vandaar de drie kanten. Als de steen in het Buurserzand eigenlijk de Kattestaartpaal is, dan is het in ieder geval niet de oorspronkelijke driekanten steen want hij is vierkant.

Kattenstaarts Paal

De tegenwoordige Kattenstaartpaal is ook niet driehoekig. Het is waarschijnlijk van oorsprong helemaal geen markesteen maar een dorpel van een oude boerderij. De steen heeft namelijk ÚÚn volkomen gladgeslepen (of afgesleten) kant. Er heeft jarenlang helemaal geen steen gestaan op deze plaats.

Bij het opheffen van de marken aan het eind van de 19e eeuw werd de gemeenschappelijke grond toegewezen aan de rechthebbenden. Dit veroorzaakte een stortvloed aan bezwaarprocedures. Om deze te bekostigen werden delen van de gemeenschappelijke gronden verkocht via openbare veilingen. De grootindustriŰel J.B. van Heek kocht op deze veilingen veel grond waaronder het kale en ledige Buurserzand. Het gebied was eeuwenlang gebruikt om turf te steken, hout te kappen en schapen te weiden. Er was weinig over van de oorspronkelijke begroeiing. Van Heek was zeer ge´nteresseerd in het Twentse landschap en de cultuur. Hij vatte het plan op om van het Buurserzand een openluchtmuseum te maken. Er zouden bouwsels moeten komen die op een boerenerf thuishoren zoals een bakspieker, een bijenschuur of een wagenschuur. Ook zouden er landbouwwerktuigen en dergelijke te zien zijn. Hij redde bijvoorbeeld Wissinks M÷ll, een bijzondere molen, van de sloop en liet deze in 1921 verplaatsen naar het Buurserzand. Ook de Bommelas, een oude boerderij, kreeg een plaats in het Buurserzand. Waarschijnlijk was de paal die in 1832 nog op de kaart stond in 1920 al lang verdwenen. Van Heek heeft de Kattestaartpaal verplaatst naar het Buurserzand en deze geplaatst op de plek waar van oudsher al een steen had gestaan. Op de plek van de Kattestaartpaal is daarna pas na jaren een vervanger geplaatst. Helaas overleed Van Heek in 1923. Van een Openluchtmuseum is verder niets gekomen. (Iets waar we niet echt rouwig om zijn.) Zijn erfgenamen schonken het Buurserzand aan Natuurmonumenten in 1929. De steen en de Bommelas staan er nog. De molen is in 1972 afgebroken en in 1982 teruggezet op zijn oorspronkelijke plek in Usselo.

Aafke de Wijk


Dank aan: Harry van der Sleen, Enschede.