Een traktaatboerderij in Breklenkamp

aatst heb ik de boekenmarkt in Zwolle uitgekamd op zoek naar (betaalbare) boeken over de grens. De oogst was mager. De week erna liep ik argeloos een klein liefdadigheidswinkeltje met tweedehands spulletjes binnen en vond daar voor een habbekrats het boek De Groene Grens van H. Hendrickx en H. Derckx. Het boek is zeer leesbaar en staat vol wetenswaardigheden over de Duits-Nederlandse grens. Ik vond hier ook een mogelijke oplossing voor de situatie rond steen 69 in Breklenkamp. Zoals elders in Op de Grens te lezen is, heeft de grens op deze plaats een wonderlijke uitstulping en staat de oorspronkelijke steen 69 ergens als curiositeit in een theetuin in Lage.

Provinciale atlas 1995De nu grotendeels gekanaliseerde Dinkel stroomt langs de westelijke grens van Breklenkamp. In het verre verleden kronkelde en vertakte de Dinkel zich en verdeelde het gebied in vele eilanden. Landbouwers vestigden zich op deze eilanden en brachten ze in cultuur. Zo ontstond in de loop van de tijd een grillig patroon van essen (hooggelegen gemeenschappelijke bouwlanden) die zo klein waren dat ze maar aan één of twee boerenfamilies een bestaan boden. Van de grens die daar al sinds ongeveer de 10e eeuw loopt, trok men zich niets aan. Akkers, weilanden, en familieverbanden waren grensoverschrijdend.

Topografische kaart 2004In de 19e eeuw veranderden de staatkundige verhoudingen in Europa, dat had gevolgen voor de bewoners van dit gebied. De grens werd in het grenstraktaat van Meppen in 1824 opnieuw vastgesteld. Boeren met grensoverschrijdende landerijen zouden voortaan de oogst of het vee telkens formeel moeten in- of uitvoeren en de bijbehorende invoerrechten betalen, een onwerkbare situatie. Voor deze zogenaamde traktaatboerderijen kwamen daarom speciale regels. Zolang het om hun eigen producten ging, konden ze die zonder formaliteiten over de grens transporteren. Het spreekt voor zich dat de boeren handig gebruik konden maken van hun bijzondere positie.

Bij grenspaal 69 was de situatie erg gecompliceerd. De grens liep namelijk dwars door de boerderij van de familie Lohuis. De Nederlandse en Duitse belastingdiensten besloten om de tolgrens in dit speciale geval te verleggen. Belastingtechnisch kwam het hele bedrijf onder Duitsland te vallen terwijl de landsgrens ongewijzigd bleef en de leden van de familie de Nederlandse nationaliteit behielden.

We hebben vorig jaar dit stukje Breklenkamp bezocht en geconstateerd dat de grens niet meer dwars door het huis loopt maar in een boog om de boerderij ligt. Deze staat nu in zijn geheel in Duitsland. Volgens de jonge boerin die we daar ontmoetten, is grenssteen nummer 69 verwijderd. De steen stond tegen het huis en zou na een verbouwing middenin de stal komen te staan. De rijksgrens ging dus zo te zien tot voor kort rakelings langs het huis maar niet meer er doorheen.

Topografische kaart 1900Nu zijn er twee mogelijkheden. Het huis dat er in de 19e eeuw stond kan afgebroken zijn. Het nieuwere huis is helemaal op Duits grondgebied gebouwd. Of er is besloten om de rijksgrens samen te laten vallen met de tolgrens. Dat zou dan al voor 1900 gebeurd moeten zijn want op kaarten uit die tijd staat de uitstulping er al op. Gek genoeg ontbreekt steen nummer 69 op de kaart van 1900, er zijn alleen subnummers van 69 ingetekend.

De oplossing was te vinden op de kadastrale kaart van 1832, dus van kort na het grenstraktaat van Meppen. Ik had deze kaart al eens eerder bekeken en kon de opvallend afwijkende situatie rond grenspaal 69 niet interpreteren. De grenspaal staat pal tegen het huis, de grens maakt een knik en loopt door het huis heen. Van de drie kadastrale percelen waarop het huis gebouwd is, is het nummer doorgestreept. De grens van deze percelen is ingetekend als een soort prikkeldraadversperring. Dit moet de eerdergenoemde tolgrens zijn.

Kadastrale kaart uit 1832

Mijn conclusie is dat de rijksgrens ergens tussen 1832 en 1900 is gelijkgetrokken met de belastingtechnische grens. Grenssteen 69 is tot enige tientallen jaren geleden op zijn oude plek blijven staan maar hij had zijn functie al lang verloren.

Aafke de Wijk


Illustraties v.b.n.b:
Provinciale atlas 1995, Wolters-Noordhoff
Topografische atlas 2004, Topografische dienst Kadaster
Topografische kaart uit 1900, grenssteen 69 staat hier niet op vermeld
Kadastrale kaart uit 1832, www.dewoonomgeving.nl

Bron:
De Groene Grens, H. Hendrickx en H Derckx