Rijksgraafschap Wittem

Grenssteen bij boerderij uit kalksteen

Bij deze boerderij uit Kunrader kalksteen, in het gehucht Bosschenhuizen, grensde het rijksgraafschap Wittem aan de heerlijkheid Simpelveld die tot 1794 bij Oostenrijk behoorde. Ook Bocholtz, Rolduc, Schaesberg en Valkenburg waren Oostenrijkse exclaves.

Door heemkundevorser Pierre Schnackers werd ik andermaal attent gemaakt op een bijzondere grenssteen. Hij ontdekte een historische steen met de letters CP in Bosschenhuizen (Simpelveld). Daarna vond ik in Cartils (Wittem) een gelijksoortige steen. De twee gehuchten liggen slechts 4,5 km uit elkaar.

Van kortbij de letters CP

Op de steen staan aan de voorkant de letters CP en aan de achterkant een kruisje. De letters CP betekenen Comes de Plettenberg et Wittem.

Het graafschap Wittem werd van 1722 tot 1737 bestuurd door Ferdinand von Plettenberg, die van 1732 tot 1794 rijksgraaf en eigenaar was van Wittem met de verenigde vrijheden Eys en Slenaken. Dit grote gebied was een onderdeel van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie. De graaf noemde zich ‘Comes de Plettenberg et Wittem’, waarmee de kern CP duidelijk is.

Grenssteen bij gootje van huis

In het gehucht Cartils staat een identieke steen, hier grensde het rijksgraafschap Wittem aan Wylré. Ook Wylré was tot 1794 een Duitse heerlijkheid.

Om aan de weet te komen waarom graaf Von Plettenberg in 1722 de baronie Wittem kocht en er later een kasteel liet bouwen, moeten wij de doopceel van zijn gebieder, Clemens August I von Wittelsbach (1700-1761) lichten. Hij werd in 1700 in Brussel geboren, in 1719 bisschop van Münster en in 1723 werd hij aartsbisschop van Keulen. Als zoon uit een adellijk geslacht, werd hij op 16 juli 1727 tot ridder geslagen en bij die gelegenheid leerde hij Johann Freiherr Von Roll (1683-1733) kennen. De relatie tussen de bisschop en Von Roll was van meet af aan zeer innig

Ook hier de letters CP

Hier zien wij de steen met een tekstplaatje.

Graaf von Plettenberg en Wittem was premierminister aan het hof van de aartsbisschop en oefende toezicht uit op jonkheer Friedrich von Beverförde (1702-1768). Het noodlot wilde dat Von Roll en Von Beverförde ruzie kregen en op 5 juni 1733 besloten zij de twist uit te vechten met de degen. Het was meer dan rampzalig, voor de bisschop zelfs hartverscheurend, dat tijdens dat duel zijn gunsteling Von Roll om het leven kwam. De bisschop kon niet getroost worden, leed maandenlang onder zeer zware depressies en was overtuigd dat het duel een onderdeel was van een complot. Von Plettenberg zag de bui al hangen, vluchtte eerst naar Wittem en later naar Wenen, waar hij op 46 jarige leeftijd overleed

Portret van Von Plettenberg

Een tijdgenoot schreef in 1732 over Ferdinand Von Plettenberg (1690-1737): “De rijksgraaf oefent zijn macht uit op gematigde wijze en is een beminnelijk aristocraat. Op nobele en bedreven wijze vervult hij zijn ambt. Hij heeft vriendelijke gelaatstreken en toont geen uiterlijke aanduidingen van ijdelheid en hoogmoed; de beruchte kenmerken van andere adellijke mensen die met geluk bedeeld worden. Hij was reeds op jonge leeftijd opperkamerheer bij aartsbisschop Clemens August I, in een tijd waarin gewoon sterfelijke mensen zich over politiek niet kunnen uitlaten. Werken beschouwt hij als een vergenoegdheid en zijn inzet wekt niet de indruk van een geheimenisvolle missie. Bovendien is hij grootmoedig, maatschappelijk en goedgeefs.” (…)

In Nederlandse lectuur staat dat graaf Von Plettenberg de heerlijkheden kon kopen omdat hij bij aartsbisschop Von Wittelsbach goed geld verdiende. De waarheid gebied te schrijven dat hij de heerlijkheid Nordkirchen erfde van zijn oom Friedrich von Plettenberg die bisschop in Münster was. Met dat geld kon hij in Limburg een aantal heerlijkheden verwerven.

Alliantiewapen

Tegen een muur van klooster Wittem, dat Von Plettenberg liet bouwen, zien wij het alliantiewapen van de rijksgraaf en zijn eega Bernhardine von Westerholt-Limbeck.

Literatuur:
Auteur: Martin Bock, Reichsgraf zu Plettenberg
Auteur: Max Braubach, Ferdinand von Plettenberg
Auteur: Max von Spiessen, Die Familie von Plettenberg


Derde CP-steen gevonden

De derde steen (Foto: Hans Hermans)

Enkele dagen na het schrijven van bovenstaand verhaal, kwam ik het telefoonnummer van de eigenaar van het kalkstenen huis aan de weet, en voerde een interessant gesprek met hem. De heer Gerris vertelde mij dat hij nòg een dergelijke steen in bezit heeft en nodigde mij uit een foto te komen maken. Ik liet er geen gras over groeien en was vanmiddag in Bosschenhuizen. Ook de derde steen draagt aan de voorkant de letters CP en aan de achterkant een Latijns kruisje.

De derde steen van dichtbij (Foto: Hans Hermans)

Nu het verhaal van de heer Gerris. De historische grens van het Duitse rijksgraafschap Wittem lag ruim 200 meter westelijk van de plaats waar de stenen zich nu bevinden. Een aantal jaren geleden vonden er ruilverkavelingen plaats en de gevolgen zijn bekend. Alles wat in de weg stond moest verdwijnen. Hij heeft de twee zware stenen toen van de ondergang gered. Een steen staat voor zijn huis aan de rand van de weg en de andere steen staat tegen de muur op zijn erf. Hij wist overigens niet wat CP betekent.

Heemkundige Historie Hans Hermans Heerlen (H5-grens 117)
Foto's: H5-grens
[24/26 maart 2012]