Deurboom met grendel

Deurboom

Een deurboom wordt nog wel eens verwisseld met een slagboom. Het principe van de deurboom is doeltreffender, want er kan niemand onderdoor kruipen. Anders dan bij een slagboom draait een deurboom 90 graden totdat hij open staat. Zonder contragewicht zou de deur te zwaar zijn en de grond raken.

In 1336 werd Aken met de status ‘rijksstad’ door keizer Lodewijk bevestigd en werd buurman Gulik een markgraafschap. In de tijd dat Aken een vrije rijksstad was, werden na zonsondergang de stadspoorten gesloten. Op het land werden uiteraard de deurbomen vergrendeld. De deurboom bestond uit een kale horizontale boomstam, waarbij het zware wortelgedeelte het contragewicht was van het deurgedeelte.

Ponttor, poortgebouw in Aken

In 1172 beloofden de Akener burgers aan keizer Barbarossa een ringvormige stadsmuur van circa 2500 meter te bouwen. Al spoedig bleek de cirkel te eng en werd een eeuw later een tweede, iets ruimere, ringwal gebouwd. Van de elf stadspoorten bestaan alleen nog Ponttor en Marschiertor. Op de foto zien wij Ponttor die met een dubbele poort vergrendeld werd.

Omdat de rijksstad regelmatig aangevallen werd door muitende huursoldaten en ander gespuis, besloot men circa 1380, een 69 km lange dubbele landgreppel te graven, die ‘landgraaf’ genoemd wordt. Op de talrijke grenswegen, die soms ook als tolplek gebruikt werden, mocht de greppel bij daglicht gepasseerd worden. Na zonsondergang werden de deurbomen gesloten. Het begrip deurboom is bewaard gebleven en wordt in Aken meestal ‘Duerrebaum’ genoemd. In Aken is men overtuigd dat bij sommige grensovergangen een dorre boom stond… Wellicht waren het de observatie- of uitzichtbomen, die in de Luikse tijd ‘ĺbe mirer’, in de Franse tijd ‘arbre mirer’ en daarna, in overeenstemming met de bestaande klank in Aken mirebaum en in Vaals miereboom, genoemd werden.

Drie mannen staan bij Landgreppel

De landgraben bestond uit een dubbele greppel met daartussen een vier meter hoge aarden wal. De wal werd beplant met haagbeuken en doornachtige struiken, zodat het voor indringers vrij moeilijk was het Akener Rijk te betreden.

In 1772 maakte landmeter Hendrik Coupzoo een kaart met de grenzen van de rijksstad Aken, met in het noorden het hertogdom Gulik, in het oosten de abdij Kornelimünster, in het zuiden de abdij Burtscheid, in het zuiden en westen de Oostenrijkse Nederlanden, in het westen het Staats-Nederlandse Vaals en tenslotte Kerkrade en Rolduc in de Oostenrijkse Nederlanden. Zo te zien had Aken een half dozijn Drielandenpunten. Volgens een protocol uit die tijd stonden rondom Aken 142 grensstenen, waarvan 89 met de afbeelding van een adelaar. Thans zijn er nog 20 adelaarstenen over.

Steen met uitsparing voor grendel

Volgens een grensstenenprotocol uit 1772 was er ook een adelaarsteen met een uitsparing voor (de grendel van) de deurboom. Ook in deze steen, die op de vroegere grens met het hertogdom Gulik stond, zien wij twee duidelijk uitsparingen voor de roestige grendels.

Grindelstrasse (straatbordje)

In Bardenberg werd de deurboom ook wel grindel genoemd. Het sluitwerk van de deurboom was nogal divers. Niet zelden werd de naam van het sluitwerk, pars pro toto, ook als plaats- of straatnaam gebruikt. Denken we aan jrindel en grindel (grendel), bieethaan of hahn (bijthaan of snaphaan), sjtrieekieezer (schuifijzer of grendel).

Dornhof (straatbordje)

In Bardenberg, het noordelijkste punt van Aken, waar het Akener Rijk grensde aan het hertogdom Gulik, bevindt zich het landgoed Dornhof. De relaties tussen Aken en Gulik waren in de late middeleeuwen niet te best en de hertogen van Gulik werden wel eens als roofridders bestempeld. Om soldaten en boeven de toegang tot Aken onmogelijk te maken, werd de grensovergang ’s avonds met meerdere deurbomen gesloten. Ontleende de in 1477 gedocumenteerde Dornhof (de hoeve bij de deuren) hieraan zijn naam? De mensen die het zouden kunnen weten, leven niet meer.

Standbeeld van boer in eierstruif

Een boer die vanuit Bardenberg een mandje eieren naar het hertogdom Gulik wilde vervoeren, werd door Gulikse grensdienders verplicht om tol te betalen. De arme boer had geen stuiver op zak en vroeg of hij het bedrag ook later zou mogen betalen. De dienders waren bruusk en onverbiddelijk. Daarop werd de boer laaiend, trok zijn klompen uit en ging met beide voeten in het mandje staan. Sindsdien worden de inwoners van Bardenberg de ‘Jeël Puuet’ (gele poten) genoemd.

Heemkundige Historie Hans Hermans Heerlen (H5-grens 119)
Foto's: H5-grens
[26 april 2012]

Tekening van Jean Haenen

Een kennis, Jean Haenen, werd aangenaam verrast door dit onderwerp. Uit sympathie maakte hij een tekening van een deurboom, waarvan het systeem zeer duidelijk is. Bij de grens stonden ook slagbomen en valdeuren. De laatsten vielen door hun gewicht vanzelf in het slot. [5 mei 2012]