Eli Heimans vorste bij paal 14

Grenspaal nr. 14 (Foto: Hans Hermans)

Bij grenspaal met nummer 14 kwam Eli Heimans als hij een wandeling naar Teuven of kasteel Beusdal maakte. In een rapport uit 1843 lezen wij: ‘Op de oostelijke hoek van het perceel 641A van Teuven (België) zal een grenspaal (No.14) geplaatst worden, die het raakpunt vormt tussen de gemeenten Sippenaeken, Teuven en Wittem. Thans bevindt zich hier een drieprovinciepunt, want Sippenaeken behoort tot de provincie Luik, Teuven tot Belgisch Limburg en Wittem tot Nederlands Limburg.

Drie jaar en drie maanden geleden schreef ik mijn eerste bijdrage Op De Grens over ‘signa’; de veldtegels of merktekens die onder de grensstenen liggen. Vroeger werd in relevante documenten duidelijk genoteerd welk soort signum er gebruikt werd, alvorens gesigneerd werd. Nu publiceer ik de honderdste bijdrage en ben hoofdredacteur Dick Waanders zeer erkentelijk voor zijn competent webzijdebeheer, de glasheldere en gebruikersvriendelijke opbouw van zijn webzijde en natuurlijk voor de prettige samenwerking.

Het douanehuisje in 1911 (Tekening: Eli Heimans)

Tegenwoordig kunnen we zonder moeite de grens over, maar dat was in de tijd van Heimans anders. Nederlandse burgers moesten een document van de Wielrijdersbond bij zich hebben, om de grens te mogen passeren. Volgens Heimans was de Belgische douane, die hier constant post vatte, onverbiddelijk.De Voerstreek behoorde toen bij de provincie Luik, pas in 1963 werd Voeren een Vlaamse exclave ver van zijn hoofdstad Hasselt.

Vandaag gaan we niet op zoek naar grenssteen met nummer 100, maar brengen een hommage aan een man, die honderd jaar geleden het boek ‘Uit ons Krijtland’ op de markt bracht. In deze jubileumuitgave bouwen wij een literair monument voor Eli Heimans (1861-1914), die in 1911 een zuidelijk hoekje van Limburg, hij noemde het ‘Krijtland’, op de kaart zette. Hij constateerde dat daar een grens met België is, die in zijn tijd streng bewaakt werd. Heimans was onderwijzer en natuurvorser, hij had de gave om de bijzondere geologische gesteldheid en de flora van het Mergelland op zeer bedreven, vaak euforische en soms vermakelijke manier te beschrijven. Hij was oprichter van de Vereniging tot behoud van Natuurmonumenten in Nederland. Een eeuw geleden een kring van notabele natuurbeschermers die natuurgebieden aankocht met het doel er de natuur tot ontwikkeling te laten komen. Het kostte niets, want de zon deed het werk. Heimans was steeds een voorstander van natuurlijke systemen in natuurreservaten, waar bomen ongestoord zouden kunnen groeien en staande zouden kunnen sterven. Maar er waren te veel mensen in de ‘club’ die er anders over dachten. Heimans zou zich omdraaien in zijn graf, als hij zou weten dat in ‘zijn’ natuurreservaten momenteel veel gekapt wordt. Hout uit de Derde Wereld is fout, maar kappen in onze reservaten is faliekant fout.

Wegwijzer uit Heimans’ tijd (Foto: Hans Hermans)

In Teuven staat nog een wegwijzer uit Heimans’ tijd.

Aan de basis van zijn boek, staan notities en tekeningen die Heimans onderweg maakte. In zijn tijd was het voor de mensen iets nieuw dat er een intens verband bestaat tussen planten en de bodem waarop ze groeien. Hij vond het zeer belangrijk om vakantiegangers, die naar het verre ‘Krijtland’ kwamen, op een belangstellende manier, te onderrichten in de historische geologie. Met zijn eigen woorden schreef hij: ‘Al is dit terrein wat afgelegen en niet zeer vlug en gemakkelijk uit het midden van ons land te bereiken, voor wie goed ter been is – en niet al te zeer op zijn gemak gesteld – kan dat geen bezwaar, eer een aantrekkelijkheid te meer zijn. (…) Verder schreef hij: ‘Want in dit brokje vaderlandschen grond, al ligt het op den zelfkant van ons land, komen van elk der vier hoofdtijdperken van de geschiedenis der aarde getuigen aan de oppervlakte; wat nergens anders in ons land het geval is. Ook wat natuurschoon en afwisseling door hoog en laag betreft,is het een eenig hoekje. Bovendien ligt het in een streek, die voor planten- en dierenvrienden bijzonder aantrekkelijk is.’ (…)

Kalkontsluiting in Heimansreservaat (Foto: Hans Hermans)

In het Heimansreservaat komt het kalktijdperk aan de oppervlakte. Heimans schreef bij voorkeur over ‘krijtrotsen’.

‘Uit ons Krijtland’ verscheen in 1911 en het is tragisch dat Eli Heimans drie jaar later, tijdens een geologische excursie in Gerolstein (Duitse Eifel) op 22 juli 1914, op 53-jarige leeftijd aan een hartverlamming overleed. Als hommage werden in de omgeving van Epen, de Heimansgroeve en het Heimansreservaat naar hem genoemd. Heimans schreef in 1911: ‘Misschien komt ‘Uit ons Krijtland’ in heel veel jonge handen; dat is mogelijk en ik hoop het; want dan wordt het land van Epen tot Beusdal nog eens het NATIONALE PARK VAN NEDERLAND’. (…)

Zwart/witfoto 1910 (Foto: Eli Heimans)

Reeds in 1910 trommelde Heimans mensen bij elkaar om bij ‘zijn‘ krijtrotsen te poseren. De foto werd sindsdien in tientallen boeken en tijdschriften gepubliceerd.

Detail uit zwart/witfoto 1910 (Foto: Eli Heimans)

Detail van Heimans' foto.

Vakwerkhuis (Foto: Hans Hermans)

In Diependal genoot Heimans van het heerlijke bronwater dat daar zo maar uit de grond borrelt. Op de achtergrond zien we het Heimansreservaat.

Omgevallen boom (Foto: Hans Hermans)

Heimans was een voorstander van ecologische systemen in natuurreservaten, zodat bomen er ongestoord zouden kunnen groeien en omgevallen bomen er blijven liggen. Helaas werd er duchtig gekapt in het Heimansreservaat en het gekke is, dat bij de gemeente niemand weet wie de borden ‘Heimansreservaat’ verwijderd heeft…

Kasteel Beusdal (Foto: Hans Hermans)

In 1905 was Heimans op de cour van kasteel Beusdal getuige van de blijde incomste van de graaf en zijn jonge vrouw. In zijn boek schreef hij: ‘ Wij woonden den intocht bij van Graaf d’Oultremont van Beusdal en zijn jonge gemalin de gravin van Eijsden, een Hollandsche dus nog. Heel Epen en ook alle zomergasten waren er natuurlijk bij, we werden er onthaald, op koek en bier, ad libitum. Het was een verhaal uit de feudale middeleeuwen. Het vuurwerk in het park leek ons een sprookje; zoo een uit de duizend en één nacht’. (…) Voor Heimans, in die tijd een Hollandse toerist, was het onvoorstelbaar dat de belangstellenden zo maar ad libitum (onmetelijke hoeveelheden) koek en drank mochten nuttigen.


Literatuur:
Heimans, Eli: Uit ons Krijtland, Amsterdam, 1911
Lans, Hans van der: Natuurbos in Nederland, Amsterdam, 1986
Sietsma, Hans (e.a.): Landschapsbeheer, Amsterdam, 1986
 

Heemkundige Historie Hans Hermans Heerlen [22 september 2011]