Eijsden op de Grens (3)

Steen ‘Cramignon’ EU (Foto: Hans Hermans)

Het veerbootje met de naam ‘Cramignon’ werd op 29 mei 2004 in gebruik genomen. Door zowel Euregio Maas-Rijn, alsook door Interreg. (EU) werd het project financieel gesteund.

Cramignon, zo heet het veerbootje tussen Eijsden en Lanaye. In Eijsden bevindt zich ook een Cramignonstraat en om het trio compleet te maken, bevindt zich daartussen, sinds 2003, een heus cramignonmonument. De Cramignon is een straat-, slinger-, sliert- of reidans die een paar duizend jaar geleden in Griekenland, met de naam ‘Choreia’ gedanst werd en veel grenzen moest passeren, voordat hij in Eijsden ingeburgerd raakte. Hier wordt de Cramignon ook wel ‘rèj’ genoemd.

Cramignonstraat (Foto: Hans Hermans)

Naar de reidans uit de Spaanse tijd werd zelfs een straat genoemd. Bij de Gemeente hoorde ik dat zich aan de Cramignonstraat een historische joodse begraafplaats met 291 graven bevindt, maar helaas weet bij de Gemeente niemand, hoe de straat voorheen genoemd werd.

Via Italië kwam de reidans met de naam ‘Carole’ in Frankrijk en Spanje terecht, waar hij om de meiboom gedanst werd. In Parijs wordt de Cramignon ieder jaar op 14 juli, gedanst op de grote nationale feestdag waarop de bestorming van de Bastille herdacht wordt.

Monument ‘Cramignon’ (Foto: Hans Hermans)

Op de Vroenhof, dat is in het centrum van Eijsden, staat een prachtige bronzen expressie van de reidans, die in 2003 gemaakt werd door kunstenares Vera de Haas.

In 1555 volgde Filips II zijn vader Karel V op als gebieder der Nederlanden. Jammer dat hij geen persoonlijke band met Nederland had, maar zijn Spaanse soldaten brachten vanuit het zuiden de Cramignon mee. De dans wordt genoemd in een document uit 1575. In dat stuk waren de dansers te losbandig, wat bij een vruchtbaarheidsdans niet uitzonderlijk is. Door de Kerk werd de reidans geplaatst bij de categorie ‘heidense gebruiken’ en mocht er niet meer gedanst worden. Wel als feestelijk element, als dans rond de kerk na de kerkmis. De kerkmis veranderde men van lieverlee in kermis. Tot aan de Vrede van Utrecht (1713) waren de Spanjaarden heer en meester in de Zuidelijke Nederlanden en dat was lang genoeg om deze dans in tientallen plaatsen te introduceren.

Kapitein en bronkmeisje met rèj-boeket (Foto: Hans Hermans)

Aan het hoofd van hèt Jonkheid en aan de kop van de reidans staan de kapitein en zijn bronkmeisje. Hier stellen zij zich voor aan het publiek en in hun handen dragen zij het rèj-boeket. De Jonkheid is streng gereglementeerd en het bronkmeisje heeft de plicht de jongens in het gareel te houden. Er wordt aardig wat gedronken maar van excessen is er geen sprake.

In Eijsden wordt de Cramignon tegenwoordig gedanst bij gelegenheid van de grote Bronk (kermis) en dat is twee weken na Pinksteren. Daar wordt de Cramignon geleid door de ‘Kapteyn van hèt Jonkheid’ en zijn bronkmeisje. De dansers (en danseressen) van het Jonkheid, zijn zonder uitzondering ongehuwd. In Nederland is de Cramignon bekend door de tv-serie ‘Dagboek van een herdershond’. Onderzoek bracht aan het licht dat buiten Eijsden, ook in het Twentse Ootmarsum nog steeds ‘gevlöggeld’ wordt. Daar is de dans aan het voorjaar gebonden.

Hulde aan gevallenen (Foto: Hans Hermans)

Voordat de Cramignon door de straten trekt, wordt een hulde gebracht aan de gevallenen en wordt een boeket bij het monument gelegd.

De foto’s 1 t/m 3 werden in Eijsden gemaakt, de foto’s 4 t/m 8 aan de overkant van de Maas in het dorpje Roclenge sur Geer. (Waals: Roclinje-so-Djer, Nederlands Rukkelingen aan de Jeker.) Het plaatsje heeft circa duizend inwoners.

Man met instrument (Foto: Hans Hermans)

Bij een reidans hoort natuurlijk ook muziek. Bij de Cramignon is dat steeds een vlotte mars, meestal in 2/4 of 4/4 maat. Het is een gemakkelijke deun die oneindig vaak herhaald wordt. Heel bijzonder is de traagheid waarmee een stuk begint en de snelheid waarmee het eindigt.

De Cramignon in praktijk (Foto: Hans Hermans)

De leden van hèt Jonkheid zijn onvermoeibaar en dansen urenlang door de straten van het dorp. Tegenwoordig is het een mix uit folklore en religieuze aanpassing.

De Cramignon in praktijk (Foto: Hans Hermans)

De heer D.J. van der Ven schreef het bericht ‘De Zuid-Limburgse Cramignon als Reidans’. Hij wilde persé van deze reidans een nationale volksdans maken, maar vergat dat in Nederland de Cramignon vrijwel niet bekend is en uitsluitend in de periferie op de grens gedanst wordt. Toen koningin Juliana op 30 april 1927 achttien jaar werd nam Van de Ven een groep cramignondansers mee naar het Binnenhof in Den Haag. Maar veel verder is de ijveraar niet gekomen.

H5 Op de Grens (106)
[2 december 2011]