Chaotisch Drielandenpunt (3)

Monoliet en twee mannen met hoed z/w

Een heel bijzondere foto, want er staat niets over het aantal meters boven A.P. De monoliet en de steen met opschift ‘Hoogste Punt van Nederland’ bleven in 1922 over, toen de andere twee grenspalen ontvreemd werden. Deze foto werd gemaakt tussen 1922 en 1927.

Borderboys en steenspeurders die in de jaren zeventig, het enige echte Drielandenpunt zochten, moesten iets meer tijd in hun rugzak hebben… De monoliet stond verborgen tussen het randgroen van het Duitse Preusbos. De toeristen bezochten uitsluitend de ‘Drie-Stenen’; het toeristisch (nep)-Drielandenpunt, want ze wisten niet beter. Pas toen de afdeling Vaals van het IVN in 1981 het wandelboekje Villa-Vallis op de markt bracht en de toeristen op blz. 41 aan de weet kwamen dat de echte drielandenmonoliet in de bosrand verscholen staat, werd de eenzame steen aan de vergetelheid ontrukt. Reeds een jaar eerder, op 6 januari 1980, organiseerde ik een IVN-excursie met bezoek aan de Drielandensteen, waaraan 54 personen deelnamen.

DLP met twee zusjes z/w

Twee zusjes en hun hondje poseren bij de ‘Drie Stenen’. De markante scheur in de linker steen geeft duidelijk te kennen dat het de monoliet is, die thans op het geografische Drielandenpunt staat. Toen men in 1928 een nepdrielandenpunt creëerde, werd de gietijzeren paal met nummer 1 iets hoger geplaatst.

Zoals wij in de twee vorige afleveringen konden lezen, mogen wij de chaotische historie van het Drielandenpunt niet onderschatten. Rond 1905 creëerde de Toeristenvereniging een monument bestaande uit drie grensstenen en noemde dit Vierländerblick. Aan de monoliet werden toen een grenssteen en een gietijzeren paal toegevoegd.

Er zijn een paar redenen om aan te nemen dat de in Duitsland geboren Stazeus Stubach (1883-1954) hierbij betrokken was. Hij was een tijd lang voorzitter van de in 1905 opgerichte club ‘Vereeniging Nêerlands Hoogste Berg’. In 1905 werd de houten Wilhelminatoren gebouwd, die vanaf 1914 door Stubach geëxploiteerd werd. In 1926 kwam Stubach alweer in beeld, toen hij vanaf de nieuwe Flugplatz bij het Drielandenpunt, Flugveranstaltungen voor de Luftfahrtverein Aachen, organiseerde. Ook dat was chaotische commercie, want er gebeurden een aantal ongelukken.

Monoliet met kinderen

Honderd jaar later poseren hier drie kinderen voor hun vriendinnetje bij het Drielandenpunt. Omdat deze monoliet niet verplaatst mocht worden, moest op het nepdrielandenpunt, vanwege de symmetrie, een derde steen toegevoegd worden. Dat gebeurde in 1928.

Er wordt beweerd dat na de Eerste Wereldoorlog een grenspaal ontvreemd en dat een andere paal, op 11 november 1922 door Belgische soldaten verwijderd werd. Vergeten we niet dat vier jaar eerder, 11 november 1918, voor Pruisen een dag vol smaad en schande was. Toen werd in de bossen van Compiègne de Duitse nederlaag bekrachtigd. Een dag eerder werd keizer Wilhelm II door de Nederlandse Staat liefdevol opgenomen.

Voor het gemeentebestuur van Vaals waren de chaotische gebeurtenissen aanleiding een brief aan de burgemeester van Aken te sturen met de volgende zonderlinge inhoud:
“Laut einer Mitteilung des Herrn Deutschen Grenzkommisars sind zwei Grenzzeichen welche sich bis zum November 1922 am Vierländerpunkt im hiesigen Gemeindewald an der Preusische-Holländisch-Belgischen Grenze befanden, damals von der Grenzkommissaren aller drei Länder der Stadt Aachen zum Eigentum überlassen worden. Diese Steine bildeten mit dem jetzt noch anwesenden eine Gruppe, welche, da sie zu gleicher Zeit auf dem höchsten Punkte Niederlands standen, von Ausflüglern viel besucht wurde. Daher ist die Entfernung für die hiesige Gemeinde und deren Einwohner seher zu bedauern und möchten wir Ew.Hochwohlgeborener ergebenst ersuchen, die zwei Steine, wenn möglich der gemeinde Vaals überlassen zu wollen.

Der Gemeindevorstand H.Rhoen, Bürgemeister
E.Prick, Sekretär”

(Opmerking: Het gemeentebestuur van Vaals schreef Vierländerpunkt. De edelachtbare heren hadden moeten weten, dat het onverdeelde Moresnet geen soevereine staat, maar een co-imperium (vazalstaat) van Pruisen was. Op 26 juni 1816, tijdens het Traktaat van Aken, weigerde de Duitse Kroon de neutraliteit van Moresnet te ratificeren, zodat Moresnet voor de Wet een ‘Arrangement provisoire’ bleef.)

Vier grensbewakers in uniform

Idem (ingekleurd)

Volgens de opstelling van de palen is dit een oude foto. Op de kaart staat 1903 en dat is niet onwaarschijnlijk. Interessant is ook de vermeende trilaterale grensbewaking; De twee Pruisische mannen beschikken over een geweer, de Nederlandse marechaussee over een sabel en de Nederlandse douanier over een wandelstok. De verstandhouding tussen Belgen en Duitsers, was in die tijd niet bijzonder goed. 2
(Foto uit de collectie van Dolf Baltus, waarvoor dank.)

Misschien ontving de Gemeente Vaals geen antwoord op haar verzoek, want Aken stond na de Eerste Wereldoorlog, tot 30 november 1929, onder curatele van de Belgische bezettingsmacht.

Van 2 mei 1925 tot 6 september 1925 werd in Aken een grote expositie gehouden, bij gelegenheid van het bestaan van het ‘Duizendjarige Rijk’. In 925 werd het hertogdom Lotharingen door koning Hendrik I onderworpen en viel Aken aan het Oost-Frankische rijk. De expositie gebruikte de in Vaals ontvreemde grenspaal als blikvanger en de toeristenvereniging van Vaals, met Stazeus Stubach voorop, stelde toen alles in het werk, om de paal weer op het Drielandenpunt te krijgen. Pas op 17 mei 1928, het was Hemelvaartsdag, werd op aandringen van Stubach, voorzitter van Vereeniging Nêerlands Hoogste Berg, een toeristisch nepdrielandenpunt gecreëerd. Naast het geo-drielandenpunt beschikte Vaals voortaan ook over een ego-drielandenunt, dat ook wel ‘Stubachdenkmal’ genoemd, maar door onwetende toeristen als onvervalst Drielandenpunt gekiekt werd. Het is overigens een mythe dat de twee stenen door de Stadt Aachen cadeau werden gedaan, want in feit werden de ontvreemde palen terug gegeven. Het is heel bijzonder dat België erin toestemde dat hun gietijzeren paal met nummer 1 voor het ego-monument gebruikt mocht worden. Nu waren er twee palen en om er een trio van te maken, voegde de VVV Vaals er een steen aan toe met het jaartal 1928. Voor Vaals was het een buitengewone gebeurtenis, want alle straten werden versierd.

Verkoopstalletje bij DLP z/w

Deze foto werd in ieder geval voor 1915 gemaakt. Er staat een verkoopstalletje maar we zien geen wegversperring en dat betekent dat de Eerste Wereldoorlog nog moest beginnen. De tekst ‘Vier-Länder-Punkt’ op dit soort kaarten, ook als het een mythe was, moest het vreemdelingenverkeer bevorderen. Aan het vermeende Vierlandenpunt kwam op 27 juni 1915 een einde toen Moresnet door Pruisen geannexeerd werd. Het co-imperium Moresnet viel toen aan het imperium Pruisen. Op 15 september 1919 viel Moresnet aan België.

Maar dat was niet het laatste Drielandenpuntfantoom. De heer W. Faber uit Waalwijk, bekend door zijn sprookjespark ‘Het Land van Ooit’, was in 1985 in Vaals betrokken bij de plannenmakerij om op het Drielandenpunt een heuse piramide te bouwen, met in ieder land één punt. De piramide zou jaarlijks 800.000 bezoekers trekken, maar zijn plan was vanwege het trilaterale karakter, fiscaal en juridisch onuitvoerbaar. Volgens de initiatiefnemer zou er dan niet meer op het Drielandenpunt geparkeerd mogen worden, maar zouden de bezoekers met een treintje vanuit Vaals naar het Preusbos vervoerd moeten worden.

In 1988 kwam het Planbureau Jongen Heerlen op het idee om aan de Nederlandse kant van het Drielandenpunt, een glazen piramide te bouwen. Er hing een prijskaartje aan van 53 miljoen gulden, maar er zouden geen fiscale problemen met de buurlanden ontstaan. Het Staatsbosbeheer ressorterend onder de minister van Landbouw dacht er anders over en het plan ging niet door

Werkzaamheden bij monoliet

In 2009 werd het geo-drielandenpunt op een cirkelvormig pleintje geplaatst. Voor de grens B/D is 1032 het hoogste nummer, voor de grens B/NL is deze steen met nummer 1 het laagste nummer. De gietijzeren paal met hetzelfde nummer, maakt tegenwoordig deel uit van het nepdrielandenpunt.

In 1989 kwam Meuffels Project Coördinatie met het voorstel om het Drielandenpunt 30 meter te verhogen. In kunstmatige gangen zouden dan grotten gemaakt worden. Er werd ook gedacht aan een grote disco en de daarbij behorende stille plekjes voor ondergrondse recreatie. In dat jaar bouwde kunstenaar Frans Malschaert uit Sittard zijn ‘Toren van Malschaert’.  Het waren grote op elkaar gestapelde houten kubussen, die voor diverse doeleinden gebruikt zouden kunnen worden. Om de een of andere reden, werden de kubussen niet gebruikt en in 1991 werd het geval afgebroken.

De reeds eerder genoemde Wil Faber, wilde in 1990 bij het Drielandenpunt een cultuurhistorisch recreatiepark met de naam ‘Triarte’ bouwen. Het kunstwoord Triarte betekent Drie + Kunst. Hij beschikte over voldoende kapitaal en ook de toeristenvereniging zag het wel zitten. Maar Gerard Braks, in die tijd minister van Landbouw, dacht er anders over en Triarte werd een luchtkasteel.

Het DLP zoals het nu is

Op het huidige nepdrielandenpunt staan de stenen verder uit elkaar en is de gietijzeren paal in het midden een stuk langer. De rechter steen werd toegevoegd en draagt het jaartal 1928. De linker steen is zo’n honderd jaar ouder.

In de loop van de jaren werd het toeristisch Drielandenpunt nog drie keer verplaatst en iedere keer werd de afstand tussen de twee ‘drielandenpunten’ groter. Op mijn vraag bij de Gemeente Vaals hoever de twee monumenten thans uit elkaar staan, moest men het antwoord schuldig blijven. Tussendoor waren er ook nog een paar kleine chaotische chapiters, die het vermelden niet waard zijn.

Heemkundige Historie Hans Hermans Heerlen
[30 juli 2011]


1 De afstand tussen geo-DLP en nep-DLP kon mij aanvankelijk niemand vertellen. Vaals beschikt niet over werkkaarten met schaal 1:10.000. Dat zijn kaarten die bij wegwerkzaamheden gebruikt worden. Maar een geraadpleegde deskundige kan ons vertellen dat de afstand bij benadering 49 meter bedraagt. Hij berekende het via G.I.S. Het is wel een interessante aanvulling, die ons iets zegt over de manier waarop tegenwoordig gemeten wordt. Een ambtenaar hoeft tegenwoordig zijn stoel niet meer te verlaten. Hieronder het volledige bericht:

“Op uw vraag inzake de grensstenen het volgende. Het bestaan van een kaart, schaal 1:10.000, waarop de afstand is af te lezen/meten van de grenspaal op het echte drielandenpunt tot aan de toeristische variant, is mij niet bekend. Ik heb echter via het gemeentelijk geografisch informatie systeem (G.I.S. afgekort) kunnen meten, dat de afstand waarom u vraagt bij benadering, 49 meter bedraagt. En dan stel ik expliciet: bij benadering, omdat op een centimeter nauwkeurige afstand niet door mij gegeven kan worden. Daarvoor is een landmeetkundige meting nodig. Mocht u verder vragen hebben, dan vermeen ik die graag.”


2 Reactie van het Douanemuseum:

De man op de voorgrond is een ambtenaar van de Nederlandse douane. Zij hadden tot 1929 geen uniform. De ambtenaren die in contact met publiek kwamen, waren herkenbaar aan een blauwe pet. De wandelstok is niet echt een wandelstok, het is een zg. sondeerijzer. Dat werd gebruikt om transporten op smokkelwaar te controleren. Vuurwapens werden alleen tijdens de velddienst gedragen: karabijn en/of penvuurrevolver. De foto is genomen vóór 1919 op het Vierlandenpunt. In 1919 werd het Neutrale gebied Moresnet na ruim 100 jaar opgeheven.

Ton van Kuijen, conservator