NL/D 238C Benrather taalgrens

Gp 238-C NL/D (Foto: Hans Hermans)

Tussen de Nederlandse plaatsen Eygelshoven en Haanrade, steekt de Benrather taalgrens bij het groen bemoste grenspaaltje 238C het riviertje Worm, tevens de landsgrens over.


[8 november 2009]

Het novembernummer van het maandblad Onze Taal is geheel gewijd aan Duitsland, met als thema: Het Duits naast het Nederlands. Voor mij is het een gepaste gelegenheid een bijdrage te wijden aan grenstaal en taalgrens. De landsgrens tussen Nederland en Duitsland is geen taalgrens, want in Vaals en Aken spreekt men dezelfde regiotaal.

Dat geldt ook voor Kerkrade en Herzogenrath. Een ander woord voor taalgrens is “isoglosse”, en deze lijn die zich kenmerkt door woorden zoals: maken/machen, hopen/hoffen en haten/hassen, wordt Benrather taalgrens genoemd. Wij merken aan de genoemde woorden dat de Nederduitse (lees Nederlandse) plofklanken zoals: k, p en t, bij deze taalgrens plaats maken voor Hoogduitse wrijfklanken zoals: ch, ff en ss. Deze isoglosse is veel markanter dan we vermoeden, want ook in Engeland gebruikt men plofklanken: to make, to hope, to hate.

Dat geldt natuurlijk voor veel meer woorden en ook voor relevante plaatsnamen. De Nederlandse grensplaats Kirchroa (Kerkrade), ligt westelijk van de landsgrens, doch oostelijk van de taalgrens. De Duitse grensplaats Grotenrath, ligt oostelijk van de landsgrens, doch westelijk van de taalgrens.

De oorzaak van deze taalgrens is de Hoogduitse klankverschuiving, die in de zesde eeuw ergens in het zuiden van Duitsland begon. De plaats Grotenrath werd net niet bereikt, anders zou het Grossenrath (t=ss) geworden zijn.

Kerkrade (Foto: Hans Hermans)

De Nederlandse grensplaats Kirchroa (Kerkrade), ligt westelijk van de landsgrens, doch oostelijk van de taalgrens.


Waarom sommige plofklanken veranderden in wrijfklanken weten we niet, wel weten we, dat die isoglosse zich in de loop der eeuwen in noordwestelijke richting verplaatste en de Nederduitse taal door de Hoogduitse verdrongen werd. Maar in het Duitse Münsterland, Mecklenburg, Sleeswijk-Holstein, Vor-Pommern, Oost-Friesland en een paar andere gebieden, wordt ook thans nog, door oudere mensen, Nederduits (Platduits) gepraat. Dat grenst bijna aan een wonder, want Maarten Luther vertaalde vanaf 1522 tot 1533 de bijbel in het Hoogduits en wenste bij de publicatie in 1534 geen Nederduitse vertaling. Dat had een zeer grote en permanente invloed op de Duitse literatuur. Bismarck had een hekel aan Nederduits en Hitler wilde de Benrather taalgrens ‘ausradieren’. Toen de Nazi´s aan het bewind kwamen, was het ouders verboden om ‘Nederduits’ met hun kinderen te spreken.

In België en Nederland kunnen wij de Benrather isoglosse exact in kaart brengen. Helaas is dat in Duitsland veel moeilijker, zo niet onmogelijk. Volgens vakliteratuur begint deze taalgrens in de buurt van Malmedy. Dat klopt echter niet, want in Malmedy werd door alle eeuwen heen Waals en wordt er tegenwoordig Frans gesproken. In werkelijkheid begint deze opmerkelijke taalgrens ten noorden van de Hoge Venen, en splitst (taalkundig) de Belgische plaatsen Eupen en Raeren. Splitsen betekent, dat aan de westkant van de taalgrens Limburgs en aan de oostkant Ripuarisch (Rijnfrankisch) gesproken wordt. Bij het Drielandenpunt maakt de taalgrens haar entree in Nederland en splitst de plaatsen Vijlen (Limb.) en Vaals (Rip.) Iets verder de plaatsen Eys (Limb.) en Simpelveld (Rip.), dan de plaatsen Heerlen (Limb.) en Kerkrade (Rip.). Tenslotte de plaatsen Eygelshoven (Limb.) en Haanrade (Rip.) Tussen deze twee plaatsen verlaat de Benrather taalgrens Nederland en steekt bij grenspaal 238C het riviertje Worm, tevens de politieke grens over. In Duitsland loop die lijn in noordoostelijke richting via Benrath, Kassel, Hannover en via Brandenburg naar Berlijn. Tot 1945 via Frankfurt aan de Oder, verder oostelijk naar Posen (Poznan) in het huidige Polen. Maar de Duitssprekende bevolking van Pommern werd na de oorlog uit Polen verdreven. In Polen is de Benrather taalgrens helemaal, in Duitsland nagenoeg verdwenen, maar in het zuidoosten van Limburg nog springlevend.

Heemkundige Historie Hans Hermans Heerlen

Grotenrath (Foto: Hans Hermans)

De Duitse grensplaats Grotenrath, ligt oostelijk van de landsgrens, doch westelijk van de taalgrens.