Historie Neutraal Moresnet

Wapen op brandweerauto (Foto: Hans Hermans)

[27 juli 2008]

ij de verdeling van Moresnet op 19 juni 1815, kwam het neutrale gebiedje (thans Kelmis) met slechts 343 ha, 95 are en 28 ca er bekaaid vanaf. Het Pruisische Moresnet (thans Neu-Moresnet) had een grootte van 662 ha en het Nederlandse Moresnet (thans Moresnet en Moresnet-Kapel) een oppervlakte van 673 ha.
Neutraal Moresnet was niet alleen een smeltkroes voor galmei, zinkblende, loodglans en zilver, het was ook, vanwege tientallen verschillende nationaliteiten, een smeltkroes van volkeren. Homogeen was de samenleving zeker niet en het ontbreken van een president, senaat, parlement, militie en politie, werkte niet in hun voordeel.
Op 22 september 1830 verklaarde een groot gebied tussen Nederland en Frankrijk zich soeverein en noemde zich België. Nederlands Moresnet, daar waar nu een groot spoorwegviaduct staat, viel samen met de hele provincie Limburg, m.u.v. Maastricht, aan het nieuwe België. Ook Vaals viel vanaf 1830 tot 1839 onder de Belgische kroon. Van een Drielandenpunt was voorlopig geen sprake meer. Maar Neutraal Moresnet bleef een condominium, zonder eigen regering.
De gemêleerde bevolking zat weliswaar samen in de kerk, bij het zangkoor en in het café, maar onderhuids broeide een patriottisch bewustzijn. Als het neutrale gebied door niemand als land mocht beschouwd worden, waar lag dan hun patrimonium? Veel inwoners hadden geen nationaliteit en waren dus stateloos. Maar anderen toonden hun onverdeelde voorkeur voor het nieuwe België aan de westkant en anderen voor het Pruisendom aan de oostzijde van Neutraal Moresnet.

Bord langs de weg (Foto: Hans Hermans)

Er bestaan tientallen dramatische voorbeelden uit die tijd, maar laten we volstaan met twee anekdotes. Tijdens de ene schoolles moeten de kinderen door het zingen van patriottische Duitse liederen de Pruisische koning roemen en prijzen, doch tijdens de volgende les moesten zij met een speld de ogen van diezelfde koning uitprikken…
Een Duits ‘etterbakje’ werd door een Belgische ‘institutrice’ (juf) aan zijn haren uit de schoolbank getrokken, opgetild en losgelaten, met de woorden: ‘Ik heb Waals bloed in mijn aderen!’ Tijdens de middagpauze kwam de Duitse moeder naar school om verhaal te halen. Zij sloeg de schooljuf knock out met de woorden: ‘En ik heb Pruisisch bloed in mijn aderen!’ (…)
Naarmate de 1e Wereldoorlog naderde nam de polarisatie toe. De statelozen keken toe, toen Peter een Duitse wapenrok en Pierre een Belgische moest dragen. De bedrijfsarts van de plaatselijke maatschappij van ertsmijnen, dokter Molly, probeerde op verschillende manieren de harmonisatie te bevorderen, o.a. ook door de bewoners van Neutraal Moresnet een nieuwe (kunst)taal aan te praten. Zouden de bewoners van het schier 344 ha grote condominium allemaal Esperanto praten, dan zou wis en zeker, aan de polarisatie een einde komen. Inderdaad, op 13 augustus 1908, nu precies een eeuw geleden werd in Europa de eerste ‘Esperantostaat’ opgericht. Daarover de volgende keer iets meer.

Heemkundige Historie Hans Hermans Heerlen


Tekst bij het wapen van Kelmis

Foto 1:
Dit lijkt me een mooie foto van het wapen van het condominium Neutraal Moresnet. Toen NM op 28 juni 1919 bij Belgie gevoegd werd, heette het aanvankelijk La Calamine. Thans staat de naam Kelmis op de eerste plaats. Het stadje behoort tot de provincie Luik en tevens tot het Duitstalige Oostkanton en is dus tweetalig. Vreemd genoeg wordt er ook nog veel Limburgs dialect gesproken. Dus nog steeds een multi-culti-samenleving.
Iets over het wapen van NM (thans Kelmis):
Helemaal boven een gekruiste hamer en slegiel. Attributen van een mijnwerker. Heraldisch rechts (voor het oog links) de Nederlandse leeuw en heraldisch links (voor de beschouwer rechts) de Duitse adelaar. Ik fotografeerde het wapen op de deur van een brandweerauto...

Foto 2:
Op een bord, zo maar langs de weg is het wapen minder kleurig, maar wel origineler.