Esperantostaat Neutraal Moresnet

Restaurant Select (Foto: Hans Hermans)

In dit gebouw uit plaatselijke carboonkalksteen, dat thans Select genoemd wordt, vonden tussen 1908 en 1914 de bijeenkomsten van plaatselijke Esperantisten plaats. Een eeuw eerder was het een relais (uitspanning) voor paarden van de postkoets Aken-Luik.


[8 augustus 2008]

Dat Neutraal Moresnet een condominium was, is bekend. Het landje, dat bestond van 1816 tot 1919, had immers geen president en geen parlement. Wel woonde daar in de buurt doktor Wilhelm Molly, die niet alleen bedrijfsarts was bij de ertsmijnen, Société Anonyme des Mines et Fonderies de Zinc de la Vieille Montagne, maar tevens huisarts, tandarts en verloskundige. Door de inwoners van de plaats werd hij ook wel de ongekroonde koning van Neutraal Moresnet genoemd. Doktor Molly (1838-1919) was gelijktijdig beroemd en berucht. Als filatelist vond hij het vreemd dat Neutraal Moresnet geen eigen postzegels had. Als realist had hij moeten weten dat een niet-soevereine staat, geen postzegels mag drukken en geen munten mag slaan. Maar de doktor hield zich niet aan de regels en liet op eigen houtje postzegels drukken met opschrift Kelmis en munten slaan met een Latijnse tekst. Waarschijnlijk heeft doktor Molly gedacht: Als Neutraal Moresnet geen soevereine staat is, dan maak ik er een Esperantostaatje van. Door professor Gustave Roy werd zijn interesse gewekt voor deze kunstmatige taal, die door Lejzer Zamenhof in 1887 ontwikkeld werd.

Lejzer Zamenhof (1859-1917), een filoloog uit Litouwen, die zich als jood, aanvankelijk intensief bezig hield met het zionisme, ontwikkelde de kunsttaal, die hij later Esperanto noemde. De taal werd uit nood geboren, want in de stad Bialystok (thans Polen) waar hij woonde, waren voortdurend etnische problemen, omdat er naast Duits ook Pools, Russisch en Jiddisch gesproken werd. Als idealist was Zamenhof overtuigd, dat een gemeenschappelijke taal de verschillende etnische groepen dichter bij elkaar zou brengen. Esperanto is een synoniem voor: Hij die hoopt. De maker beweerde, dat alle mensen gelijkwaardig zijn en dat niemand het recht heeft een ander zijn taal of godsdienst op te dringen of zich een bepaald deel van de aarde toe te eigenen. In 1905, tijdens het eerste Esperantocongres te Boulogne-sur-mer (Frankrijk), was Zamenhof de belangrijkste spreker. Het boek 'Fundamento de Esperanto', door hem geschreven, zou de basis worden van de nieuwe taal en geen mens zou hieraan iets mogen veranderen.

Inmiddels kreeg ook doktor Molly uit Neutraal Moresnet steeds meer belangstelling voor Esperanto.Honderden kranten in alle werelddelen publiceerden op13 augustus 1908, dat professor Gustave Roy uit Frankrijk en doktor Molly uit Neutraal Moresnet besloten hadden om de bewoners van het condominium, die vooral Limburgs dialect praatten en Duits schreven, vanaf nu een kunsttaal aan te praten. Reeds in 1907, tijdens het 4e Esperantocongres in Dresden, besloten de deelnemende landen bijna unaniem om de hoofdzetel van de vereniging in Neutraal Moresnet te vestigen. De Hollanders stemden aanvankelijk tegen, want ’s-Gravenhage zou veel meer klasse hebben, dan een industriedorpje aan de Geul. Dat Neutraal Moresnet toch gekozen werd, kwam door zijn bijzondere geografische ligging bij een drielandenpunt van de drie koninkrijken Nederland, Pruisen en België. Maar volgens de kranten van toen was er nog een reden. Neutraal Moresnet ligt op de ‘draaischijf’ van Europa tussen Lissabon en Sint Petersburg. Ook tussen Constantinopel en Londen… En de inwoners zelf? Het mijnwerkersvolk was veel nuchterder en koesterde geen al te hoge verwachtingen.

Op de melodie van het bekende Kerstlied: O Tannenbaum zongen de mensen:

O Altenberg, o Altenberg
Du kannst mir sehr gefallen,
Man spricht von dir jetzt nah und fern,
Drum Altenberg, dich hab’ich gern !
Refrein: O Altenberg, o Altenberg,
Du kannst mir sehr gefallen.

Met veel élan en esprit namen de Esperantistenbond en doktor Molly de teugels in handen en noemden de plaats, die al eerder Altenberg en Kelmis heette, voortaan Amikejo hetgeen we kunnen vertalen met ‘Vriendenplek’. Het hoofdkantoor bevond zich in een eenvoudig huis in de Kapellstrasse en om dit herkenbaar te maken wapperde er dag en nacht de witte vlag met de groene ster. De Esperantoconsul, Charles Schriever uit Neutraal Moresnet, had de eervolle opdracht om de definitieve overplaatsing van de zetel vanuit Genève naar Neutraal Moresnet te realiseren, alle brieven te beantwoorden, propaganda te maken en cursussen voor heren en dames afzonderlijk, te organiseren. Regelmatig stond hij voor klas. Soms werden uitstapjes georganiseerd en liep de hele meute, Esperanto zingend, achter de bekende vlag met de groene ster. Een keer per week kwamen de plaatselijke Esperantisten bij elkaar, om te praten en te zingen. Voor ieder Duits-, Frans- of dialectwoord moest men vijf Pfennig boete betalen. Tijdens de bijeenkomst, die van 21 uur tot 22.30 uur duurde, mocht geen alcohol gedronken worden. Er werden plannen gesmeed om ieder jaar een midzomerfeest te organiseren, waarbij in de trant van de Bayreuther Festspiele o.a. opera’s, natuurlijk in Esperanto, opgevoerd zouden worden. Prof Roy kwam regelmatig op bezoek en verbaasde zich over de vorderingen. Waarschijnlijk vond hij het Drielandengebied zeer aantrekkelijk en verhuisde van Frankrijk naar Aken. Ook daar richtte hij een vereniging van Esperantisten op. Doktor Molly en burgemeester Schmetz van Neutraal Moresnet waren zeer tevreden en het aantal leden groeide.

Op 13 augustus 1908 vond er te neutraal Moresnet een conferentie van Esperantisten uit veel Europese landen plaats. In de feestelijk versierde zaal van de schutterij werden vurige pleidooien gehouden. Tussendoor speelde de mijnwerkersharmonie pittige marsen en werd de door de plaatselijke componist Willy Huppermans gecomponeerde Amikejomars gespeeld. Die mars zou de nationale hymne van het vermeende staatje worden. Volgens de krant ‘Das Freie Wort’ met datum 16 september 1908, hield professor Gustave Roy uit Saint Girons (Fr.) een contradictorische inleiding en werd later op de dag een convenant getekend, waardoor Neutraal Moresnet de soevereine hoofdstad van de Bond van Esperantisten werd. Natuurlijk zouden alle inwoners van het condominium de kunsttaal moeten leren en mettertijd zou Esperanto de moedertaal vervangen. De krant wist ook dat op de meeste Belgische blindenscholen Esperanto onderwezen wordt en dat de leedgenoten aan deze taal veel vreugde beleven (…)

Helaas, op 4 augustus 1914 verklaarde Pruisen de oorlog aan België en reeds om 7.20 uur trokken Duitse soldaten van het 25e Infanterieregiment vanuit Aken, via het Drielandenpunt naar België. De mannen die voorheen samen in de Esperantoklas zaten, hadden nu een Duitse of een Belgische wapenrok aan. Wat nog erger was, ze moesten op elkaar schieten. De geallieerden wonnen de oorlog en de bevlogenheid van de Esperantisten nam af. Toen bij het Verdrag van Versailles Neutraal Moresnet, op 28 juni 1919, onder de naam Kelmis aan België viel raakte de kunstmatige taal in het slop. Het betekende echter niet dat er toen aan het Esperanto een einde kwam. ‘Roterdamo estas la kongresurbo en 2008’ betekent: Rotterdam is in 2008 Congresstad. Het Wereld Congres Esperanto, viert dit jaar zijn eeuwfeest. In Holland wordt herdacht dat op 13 augustus 1908 in Kelmis een Esperantostaatje opgericht werd.

Heemkundige Historie Hans Hermans Heerlen