De Werthepoal

Dick Taat & Haar Hendrik bij de Werthepaal

Dick Taat (links) en Haar Hendrik bij de Werthepaal (1968)


De foto is een opname van 1968, gemaakt met mijn camera door een toevallig passerende boer. Je ziet Haar Hendrik in Nederland; hij staat in de marke Usselo. De Twistveenweg ligt evenals de Weustinkhoekweg in de gemeente Enschede. Waar ze samenkomen staat "onze" Paal. Dat is het meest oostelijke punt van de zuidgrens van Enschede. Op zich een interessante grenslijn met veel vermeldenswaardige grenspalen, die dateren van voor het kadaster. Het Twistveen ligt nu in de gemeente Haaksbergen, daarover is tegenwoordig geen meningsverschil meer. Het Twistveen is een mooi natuurgebied. De Werthepoal staat hier niet voor niets.

Gp 840-D Werthepaal (Foto: Dick Waanders)

Hij moest een einde maken aan voortdurende twisten over het veengebied. In Duitsland is het maaiveld veel lager. Al heet het daar Bennekampshaar. (Een Haar is een hoger gelegen strook grond.) Daar sta ik dus. Het was toen behoorlijk koud. Vandaar die grote pet. Haar Hendrik woont daar dichtbij aan de grens. De naam van zijn boerderij staat op oude topografische kaarten. Hij vertelde, dat in de oorlog landwachters de steen als schietschijf gebruikt hadden, met gevolg heel wat kogelgaten. Jammer, want al wordt de steen nu als Rijksgrenssteen gebruikt, oorspronkelijk is het een echte Markesteen.

Opschriften (Foto: Dick Waanders)

De letters zijn mooi "gegraveerd". Aan de "voorkant" staat VM, dat betekent Usseler-Marke. Op de linker zijkant staat EM, dat is Es-Marke. Op de rechter zijkant staat BM, dat is Buurser-Marke. Onder VM staat een x en het jaartal 1774. Op oude stafkaarten staat hij aangegeven als "Paal". Tussen Gs 31 en Gs 32. Tegenwoordig is het daar allemaal 840!
Toen ik deze steen aantrof stond hij helemaal scheef, achterover geheld door het hoogteverschil van de Nederlandse en de Duitse grond. Duidelijk te zien op de foto.
Door de provincie zijn er processen vastgelegd in de Resoluties van Ridderschap en Steden. Gelijktijdige kopieŽn zijn daarvan gemaakt, die nu in het bezit van de Vereniging Oudheidkamer Twente zijn en zich bevinden in museum Twentse Welle.

Gp 840-D met sokkel (Foto: Dick Waanders)

Hij is nu (m.i. wederrechtelijk) voorzien van een metalen nummerplaatje en stevig in de grond op een fundament geplaatst. De paal is verankerd op een fundament, genummerd als rijksgrenssteen, op het fundament.

Borden, borden, borden ... (Foto: Dick Taat)

Iets te veel van het goede, volgens mij, maar zelfs voor de (geÔnteresseerde) leek overduidelijk. Er staat een heel verhaal op het blauwe bord. Met kaartfragmenten van 1690 van de "gesworen" landmeter Heinrich Berteling in naam voor de Bisschop van Munster. Bij de Werthepoal is punt 45 van enkele fietsroutes. Vergeleken met 1968 is hier wel sprake van iets te veel "straatmeubilair". Gelukkig is er een stevig houten hekwerk als bescherming. En om bezoekers attent te maken op het bijzondere karakter van deze "Paal". Dat hek staat er ook niet voor niets, want in de tachtiger jaren was de steen zoekgeraakt bij het effenen van de wegen. Het is te danken aan Henny Wennink van de Historische SociŽteit, dat hij is opgespoord. De paal is teruggevonden naast een berg stenen, achteloos ergens op het erf van een "verzamelaar". De politie moest er aan te pas komen, want de (tijdelijke) bezitter had zich er over "ontfermd, omdat hij zo maar aan de kant lag". Een ambtenaar uit Zwolle heeft protocollair bevestigd dat het ging om een waardevol historisch erfgoed. De Duitse grenscontroleurs hebben de kop toen wit geschilderd, maar dat is gelukkig teruggedraaid. Inmiddels hebben Enschede en Haaksbergen veel stenen op de monumentenlijsten geplaatst.

Dick Taat, Lonneker
[23 mei 2009]

Broekheurnekaart

Een deel van op linnen geplakt opvouwbaar topografisch Kaartje No. 418 ďBROEKHEURNEĒ. Verkend in 1881, (oorspronkelijke) schaal van 1:25000.